ورود مختار به كوفه و تبليغات او

مختار يكى از پيروان اهل‏بيت بود كه با توّابين در قيام عليه بنى‏اميه و خونخواهى سيّدالشهداء عليه‏السلام هم عقيده بود. ولى او معتقد بود كه سليمان بن صرد صلاحيت نظامى و تجربه كافى براى فرماندهى و رهبرى قيام را ندارد. مختار خود را به عنوان نماينده محمد بن حنفيه، سزاوارتر به رهبرى مى‏دانست؛ به همين دليل به تبليغات عليه سليمان بن صرد پرداخت. او مى‏گفت: «سليمان فقط مى‏خواهد قيام كند، هم خودش را به كشتن مى‏دهد، هم شما را. او بصيرت و دانش جنگى كافى ندارد.»

مختار سعى در متفرق كردن ياران سليمان نمود. اگرچه توّابين به سليمان بيشتر از مختار اعتماد داشتند، ولى تحت تأثير سخنان مختار قرار گرفتند. حدود دو هزار نفر از توّابين جذب مختار شدند، در بقيه افراد نيز سستى ايجاد شد؛ به طورى كه از 16 هزار نفرى كه در ليست توّابين ثبت نام كرده بودند، فقط چهار هزار نفر در روز موعود حضور يافتند و على‏رغم سه روز توقف توّابين در نخيله، فقط هزار نفر به جمع آنها افزوده شد. از مدائن و بصره نيز فقط 500 نفر در قيام شركت كردند.

پيشنهاد رد شده

قبل از حركت از اردوگاه نخيله، عبداللّه بن سعد بن نفيل كه يكى از رهبران نهضت بود، به سليمان گفت: حالا كه ما به خونخواهى حسين عليه‏السلام بيرون آمده‏ايم و قاتلان حسين همگى در كوفه هستند ـ از جمله عمربن سعد ـ پس اينها را بكشيم.8

بقيه ياران سليمان نيز رأى او را تأييد نمودند و گفتند: اگر ما به سوى شام برويم فقط به عبيداللّه بن زياد دست خواهيم يافت، در حالى كه بيشتر افراد مورد نظر و قاتلان سيّدالشهداء در كوفه هستند. سليمان با آنها مخالفت نمود و گفت: لازمه جنگيدن با كوفيان، جنگيدن با اقوام و خويشان است و قاتل اصلى هم ابن زياد است.9

سپاه توّابين به طرف شام به حركت درآمد. توّابين در مسير راه، يك شبانه روز در كنار قبر سيدالشهداء عليه‏السلام توقف نمودند و بسيار گريه كردند.10 سپس بى‏وقفه بيابان‏ها را درنَوَرديدند تا به «عين الورده» رسيدند و درآن جا با سپاه شام به فرماندهى عبيداللّه بن زياد ـ كه تعداد آنها حدود سى‏هزار نفر بود ـ وارد جنگ شدند. سپاه شام به طور وحشتناكى بر آنها حمله ور شد. توّابين نيز از خود دلاورى و صلابت وصف‏ناپذيرى نشان دادند. نبرد، سه روز طول كشيد. رهبران توّابين، يكى بعد از ديگرى به شهادت رسيدند. تنها يكى از آنها (رفاعة بن شداد) باقى ماند كه دستور عقب‏نشينى به طرف كوفه را صادر نمود.

نتيجه قيام

ثمره قيام توّابين عبارت بود از:

1. ايجاد رعب و وحشت بر قلوب جنايتكاران اموى؛ چون قيام آنها شديدترين نهضتى بود كه تا آن موقع به وقوع پيوست.11

2. زمينه سازى سياسى و نظامى براى قيام مهم ترى كه توسط مختار به وقوع پيوست. در واقع، قيام توّابين «تشيّع» را قدمى ديگر به طرف وجودى مستقل به پيش برد.

3. اين قيام سبب شد تا خاكستر از روى آتش تشيّع برداشته بود و آتش دل‏هاى داغديده آنها فروزان‏تر شود و در نهايت، منجر به نابودى حكومت امويان گردد.12

شرايط سياسى، اجتماعى امام سجاد عليه‏السلام

اگر بخواهيم به طور دقيق‏تر موضع امام سجاد عليه‏السلام در قبال قيام‏هاى معاصرش و ارتباط آن حضرت با اين نهضت‏ها را بررسى كنيم، لازم است شرايط سياسى و اجتماعى، رفتار حكّام، موقعيّت شخصى و خانوادگى امام، وضعيت فكرى، سياسى و عقيدتى مردم و حوادث آن دوران را ترسيم نماييم.

امام سجاد عليه‏السلام در شرايطى عهده‏دار «امامت» شد كه سنگين‏ترين غم‏ها و جراحت‏هاى روحى و عاطفى بر قلبش وارد شده بود، مثل شهادت مظلومانه پدر، برادران و اقوام بى‏سرپرست شدن ده‏ها زن و كودك داغديده؛ آوارگى و اسارت از كربلا به كوفه و شام و مدينه؛ نداشتن مدافعان و حاميان صادق؛ كنترل شديد حكومت مستبد و خونريز كه حتى در ريختن خون فرزندان پيامبراكرم و انجام زشت‏ترين و خشن‏ترين اعمال، باكى نداشتند و با رفتارى وحشيانه نفس‏ها را در سينه‏ها حبس و جرأت اعتراض و انتقاد را از هر معترضى سلب نموده بودند؛ به طورى كه به خاطر مخالفت، سهميه بيت المال و عطاياى يك شهر را قطع مى‏كردند.13

عنصر مهمّ ديگرى كه مى‏توانست در موضع‏گيرى امام سجاد عليه‏السلام در قيام‏ها تأثير بگذارد، مردم بودند. امام سجاد عليه‏السلام چگونه مى‏توانست به آن مردم اعتماد نمايد و به پشتوانه آنها در صحنه سياسى، اجتماعى حضور پيدا كند و يا موضع مثبت خودش را اظهار نمايد؟ در حالى كه سستى‏ها و بى‏وفايى‏هاى مردم كوفه را نسبت به جدّ بزرگوارش، اميرمؤمنان عليه‏السلام و عمويش، امام حسن عليه‏السلام و پدرش، امام حسين عليه‏السلام ديده بود و شاهد بود كه چگونه اين مردم بارها در صحنه‏هاى حسّاس سياسى و نظامى، امام و رهبر خود را نه تنها رها نمودند، بلكه در مقابلش شمشير كشيدند و در بحران‏هاى سياسى و احساس خطرهاى جدّى، سكوت و انزوا را پيشه خود ساختند و آن را بر قيام و جهاد و شهادت ترجيح دادند و يا نامردانه به صفوف دشمنان پيوستند، مثل دوران امام حسين عليه‏السلام !

خطبه‏اى كه امام سجاد عليه‏السلام در جمع مردم كوفه خواند، بيانگر شناخت دقيق امام از مردم كوفه و نشانه وضعيت فردى و اجتماعى خود و خانواده‏اش و بهترين دليل براى سكوت امام و انزواى سياسى اوست. بعد از سخنرانى امام سجاد عليه‏السلام ، مردم به شدت تحت تأثير قرار گرفتند و يكصدا فرياد زدند: اى فرزند رسول خدا! ما گوش به فرمان و پاسدار حقِّ شما هستيم. اكنون فرمان بده تا اطاعت كنيم!14

امام سجاد عليه‏السلام فرمود: هرگز، هرگز تحت تأثير شعارهاى شما قرار نخواهيم گرفت و به شما اعتماد نخواهم كرد. اى جنايتكاران مكّار! ميان شما و آرمان‏هايى كه اظهار مى‏داريد، فاصله‏ها و موانع بسيارى است.

آيا مى‏خواهيد همان جفا و پيمان شكنى كه با پدران من داشتيد، دوباره درباره من روا داريد؟ نه، نه! به خدا سوگند! هنوز جراحت‏هاى گذشته‏اى كه از شما بر تن داريم، التيام نيافته است. همين ديروز بود كه پدرم به شهادت رسيد، در حالى كه خانواده‏اش در كنار او بودند.

داغ‏هاى برجاى مانده از فقدان رسول خدا صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم ، پدرم و فرزندانش و جدّم، اميرمؤمنان على عليه‏السلام فراموش نشده است. طعم تلخ مصيبت‏ها هنوز در كامم هست و غم‏ها در گستره سينه‏ام موج مى‏زند. تنها از شما مى‏خواهم كه نه به يارى ما بياييد و نه به دشمنى و ستيز ما برخيزيد!

موضع امام سجاد عليه‏السلام در قيام توّابين

نهضت توّابين و قيام مردم كوفه، نتايج نسبتاً خوبى براى مسلمانان حق طلب به دنبال داشت و زمينه را براى قيام‏هاى بعدى فراهم نمود و بيم و ترس را در دل امويان انداخت. هدف توّابين نيز مقدّس بود؛ ريشه‏كن نمودن ظلم و فساد و دفاع از دين و سپردن حكومت به دست صالحان و فرزندان رسول خدا. چون قيام توّابين حركتى بى‏موقع، نسنجيده، خودسرانه و محدود بود، طبعاً امام سجاد عليه‏السلام نمى‏توانست موضع صريحى در حمايت از آنها داشته باشد؛ ولو اين كه از لابه‏لاى سخنرانى‏هاى آنها مى‏شود فهميد كه توّابين، امام سجاد عليه‏السلام را به عنوان رهبر دينى و امام قبول داشتند و مصممّ بودند قبل از پيروزى كامل، از ذكر نام او به عنوان امام و رهبر خويش خوددارى كنند؛ ولى در طول مبارزات، اشارات مبهم و مخصوصى به امامت آن حضرت مى‏نمودند كه نمونه آن را در اشعارى كه «عبداللّه بن الاحمر» سروده و در آن، از يك منادى كه معروف همه است و دعوت كننده به خير و رستگارى است، نام برده15 كه مسلّم آن منادى، امام سجاد عليه‏السلام است؛ زيرا محمد بن حنفيه سه سال بعد از قيام توّابين نامش به امامت برده شد. توّابين مى‏خواستند حكومت را به اهل‏بيت عليهم‏السلام واگذار كنند.16

توّابين وقتى با لشكر شام مواجه شدند، در مقابل پيشنهاد آنها براى رها كردن جنگ، خواسته‏هايى را عنوان نمودند، از جمله: تحويل دادن عبيداللّه بن زياد (فرمانده لشكر شام) به آنها و بركنار نمودن عبدالملك بن مروان (خليفه وقت)، تا توّابين بتوانند حكومت و رهبرى جامعه را به اهل‏بيت پيامبراكرم واگذار نمايند.17

موارد ذكر شده فقط مى‏تواند به قيام توّابين جهت بدهد و هدف و انگيزه آنها را روشن نمايد. شايد بتوان گفت كه قيام آنها با اذن غير مستقيم امام عصر بوده است؛ يعنى امام سجاد عليه‏السلام اگرچه هيچ موضع صريحى كه دلالت بر تأييد يا ردّ توّابين باشد، اتخاذ ننمود ـ به خاطر موانعى كه ذكر شد و به خاطر قبول نداشتن شيوه مبارزه آنها ـ با اصل قيام كه نهضتى ضدّ ظلم و براى اجراى عدالت بود، موافق بود.

ائمه معصومين نهضت‏هاى عصر خويش را نه به طور مطلق ردّ كردند و نه پذيرفتند، بلكه آنها را كه در چهارچوب اهداف امامت و بر اساس حق محورى حركت كردند، تأييد و بقيه را ردّ نمودند. قيام توّابين چون در معيار حق مى‏گنجيد، تاريخ هيچ گونه ردّى را در مورد آن به امام سجاد عليه‏السلام نسبت نداده است. دليلى هم براى مخالفت وجود نداشت، چون اين قيام‏ها فوايدى داشت كه قبلاً ذكر شد.

چرا توّابين بدون اجازه امام دست به جهاد و قيام زدند؟

ميرزا ابوالحسن شعرانى در ترجمه كتاب نفس المهموم، پاسخ را چنين بيان نموده است: «در جواب مى‏گوييم امام سجاد عليه‏السلام از مردم كناره‏گيرى كرده بود و حال او مانند حال امام زمان در عصر ما است. همان طورى كه در زمان ما نمى‏شود در اجراى احكام ضرورى دين منتظر ظهور امام زمان عليه‏السلام شد؛ مثل رسيدگى به ايتام و محجورين، قصاص، دفاع، حدود و... چون ترك اينها موجب فتنه‏ها و تسلّط اشرار مى‏شود، با اين كه اينها از وظايف امام زمان عليه‏السلام است؛ توّابين نيز وظيفه مجاهدت و توبه كردن داشتند با كشتن قاتلين سيدالشهداء عليه‏السلام . اگرچه امام سجاد عليه‏السلام در قيام حضور نداشت و مصلحت در اقدام او نبود ولى نهى نيز نفرمود و توّابين نيز تمسّك به آيه قرآن نمودند و اگر كسى حكم خدا را به وسيله قرآن يا اجماع يا عقل بداند، مثل اين است كه از لفظ [و زبان [امام شنيده باشد.»

سكوت نخبگان و عواقب آن

اگر چه توّابين جان و مال خويش را در راه هدفى مقدّس ـ كه رضاى خداوند، انتقام خون شهداى كربلا، ريشه كن نمودن كانون فتنه اموى و سپردن امور جامعه به دست اهل‏بيت پيامبر صلى‏الله‏عليه‏و‏آله‏وسلم بودـ نهادند؛ اما آن همه خسارت و كشته، يك هزارم اثر حادثه كربلا را از خود برجاى نگذاشت؛ چون اگر رهبران توّابين و برجستگان قيام كه خود از دعوت كنندگان حسين بن على عليهماالسلام بودند، آن حضرت را يارى مى‏كردند، حادثه كربلا به گونه‏اى ديگر رقم مى‏خورد.

برنامه از ساعت ۹ صبح یکشنبه ۲۸/۶/۱۳۸۹ در کانون شهید

عربیان برگزار شد.

ابتدا برنامه با تلاوت کلام نورانی وحی آغاز شد سپس با سرود

جمهوری اسلامی ادامه یافت.

به دنبال آن سخنرانی جناب سرهنگ تقدیری و جناب پاسدار

مهرآبادی ، همچنین برنامه مسابقه و پذیرایی و نمایش کلیپ از

دیگر برنامه های این مراسم بود

در ادامه سخنرانی جناب آقای اقاییان و تقدیر از رتبه های برتر

(زیر ۲۰۰۰ کنکور)انجام شد.

در پایان جلسه با صلوات بر محمد وآل محمد صلی الله علیه وآله

به پایان رسید.

اي كه بر  پاكي نشسته اي،  پوشیدگی ات چشمها را خاضع كرده

و  حيائت دلها را رام . بگذار بگويم تحقير هوسها بزرگت ساخته

است،شكر خداي را كه اين گونه خواسته است